Turkiye'de kitleleri birbirine dusuren ya da daha iyimser bir deyisle dusurme olasiligi olan laik dusuncenin Islam ve Turk dunyasindaki tarihini ortaya koymak, Ataturk'u daha gercekci bir yere koyabilmek ve de laikligi din dusmanligi-allahsizlik olarak algilamamak konusunda hayati bir onem tasir. Sorulmasi gereken, laik dusuncenin Islam tarihindeki kaynagi; laikligin Ataturk tarafindan Fransa'da ithal edilip edilmedigi; laikligin nasil ve hangi sebeplerle Anadolu'da yerlesebildigi gibi sorulardir. Islami laik dusuncenin kaynagi sufilige hatta daha da oncesine, Iran'da kok salmis Zoroastrian ve Manichean dinlerine, Turk ve Mogollarin Samanizm'ine kadar gider. Arabistan yayilmaya baslayan Islam, sirasiyla once Iran'i daha sonra da Orta Asya Turklerini kismen Mogollari ve Hintlileri etkiler. Arap dini olarak ortaya cikan bu yeni dini ne Iranli ne de Turk oldugu gibi kabul eder. Buyuk capta Manichean olan Iranlilar ve Turkler Islam dini ile Manichean dinini bir anlamda kaynastirip yeni bir sentez uretirler. Adi hala Islam olsa da gerek Manichean Turk ve Iranlilarin gerekse Samanist Turk ve Mogollarin Islami anlayislari Araplarin anlayislarindan farklilasmaya baslar. Islama sempati duymus olmasina ragmen samanizmden vazgecmeyen Mogol lideri Cengiz Han, Islam hakkinda herseyi begenmesine ragmen hac fikrini elestirmis ve sunu soylemis: "Mekke'ye kadar gitmeye ne gerek var. Tum yeryuzu zaten tanrinin evi" . Bu cumleyi Alevi-Bektasi felsefesi ile paralel bulmamak elde degil. Bu etnik gruplar Allahin emirlerine siki siki uymanin gereginden ziyade onu anlamaya, bilmeye calismanin daha onemli olduguna inanmislar ve kendilerini de bu ise yani Allahi anlamaya calismaya adamislar.Bunu gerceklestirmenin yolunu da kendi maddi-fiziksel dunyasindan vazgecip Allahi hissetebilmek olarak secmisler. Iste bu anlayis sufist bir anlayistir ve Islam tarihine ve felsefesine derin etkilerde bulunmustur. Maddi-fiziksel kaygilardan kurtulup Allahi anlayabilmek ise acik secik Manichean dualist din anlayisinin Islami uzantisidir.

Tanriyi anlamaya calisan sufinin bu cabasi, protestan dininin gelisine zemin hazirlayan Gnostiklerin din anlayisindan cok farkli degildir. Sufiler de Gnostikler gibi cogu zaman hor gorulmus baskilara maruz kalmislardir ve bu nedenle heretik bir hareket olarak kalmistir. Hallac-i Mansur, kendisini Allahin bir parcasi olarak gorup "enel hak" demis korkunc bir sekilde katledilmistir. Ayni kadere Seyh Bedrettin de maruz kalmistir. Bunlara ragmen Sufi din anlayisi devam edegelmis. Ibn-i Arabi, Seyh Suhreverdi gibi filozoflar sufi anlayisini beslemisler. Manichean Farsli ve Turklerin; Saman Turk ve Mogollarin sayesinde filizlenmis olan sufilik Mevlana ile, Alevi-Bektasilerle devam etmis, Mogol baskisindan kacip Anadolu'ya yerlesmistir. Bugun Turkiye'de gordugumuz Bektasiler,Aleviler,Rufailer,Mevleviler Islami sufism'in yasayan uzantilaridirlar.

Sufi anlayisinin laik din anlayisina olan bu paralelligini gordukten sonra, laiklik ilkesinin Alevi-Bektasi kesimlerince neden desteklendigini anlamak pek guc olmasa gerek. 1924'e bir projeksiyon yaparsak, Seyh Sait'e Dersim Alevi Kurtleri tarafindan neden destek gelmedigini anlamak zor olmaz. Laikligi Ataturk'un bu millete tepeden inme getirdigini soylemekten ziyade, Anadolu halkinda zaten laik unsurlarin oldugunu Ataturk'un bunu kurumsallastirdigini soylemek daha gercekci. Bunun iki onemli sonucu var: Birincisi Ataturk'u halifesine kopmaz baglarla sarili olan laiklik nedir bilmeyen bir millete laikligi ogrettigi yanlis inancini yikar ve Ataturk'u daha gercekci bir anlayisin icine sokar. Bu sonuc, laikligi Ataturk'de degil, Yunus Emre'nin "Cennet cennet dedikleri birkac koskle birkac huri,isteyene ver onlari bana seni gerek seni" misrasinda arar,Pir Sultan Abdal'da, Mevlana'da, Haci Bektas-i Veli'de arar. Ikincisi, Refah tarafindan laiklik karsiti yapilmaya calisilan bu halka laikligin kendisinin icinden,tarihinden ciktigini ona sahip cikmasi ve korumasi gerektigini ogretir.

Ceyhun SUNSAY


25 Ocak 1998

© COPYRIGHT 1998, TURKIYE NET (www.turkiye.net)