Ipek Yolu Yeniden Canlaniyor

Orta Asya'dan gecen Ipek Yolu Orta Cag sonlarinda yeni kitalarin ve ticaret yollarinin bulunmasinin ardindan onemini kaybetmisti. Daha sonralari da Orta Asya'nin Sovyetler Birligi hakimiyeti altinda hem guneye (Iran, Afganistan ve Pakistan), hem de Kafkaslar uzerinden batiya acilan kapilari kapali tutuldu. 1990'li yillarla birlikte bu bolge halklarinin talihi beklenmedik bir sekilde degisti. 21.Yuzyil'in en onemli bolgelerinden biri olacak olan Orta Asya'da Turk Cumhuriyetleri bagimsizliklarini kazandilar. Boylelikle bolgenin butun dunya icin onemli yeralti kaynaklarinin Sovyet monopolunden kurtulabilme sansi dogdu. Fakat Rusya'nin Sovyetler Birligi doneminde bu bolgeyi dis dunyaya sadece kendisi uzerinden baglamasindan dolayi uretilen urunlerin, cikarilan siyah altinin (petrol ve urunleri, dogal gaz, vs.) ve sahip olunan hammaddenin baska ticaret yollari ile dunya pazarlarina tasinmasi gerekiyordu.

Bolgenin dis dunya ile olan baglantisi cografi bir gozlem yaparsak Rusya haric uc yoldan yapilabilir.
Bu yollar;
- Birincisi Cin uzerinden Uzak Dogu ulkelerine ve Pasifik Okyanusu'na (ki bu yol olasi projelerin mesafelerin uzakligindan dolayi su anda finans edilemez olmasindan dolayi arka siralarda),
- Ikincisi Pakistan ve Iran uzerinden (transit gecis yolu olarak da Afganistan) Hint Okyanusuna,
- Ve ucuncusu de Hazar Denizi asilmak suretiyle Kafkaslar ve Turkiye uzerinden Akdeniz'e ve Avrupa'ya dogru uzaniyor.

Iste bu yeni Ipek yollarindan birisi 13 Mayis 1996 Pazartesi gunu hizmete acildi. Daha onceleri birbirlerinden ayrilmis olan Iran ile Turkmenistan, Meshhed ile Tecen sehirleri arasinda tamamlanan demiryoluyla birbirlerine baglandilar. Bu sadece Turkmenistan'in Rusya disindaki bir dogrultudan dunyaya baglanmasi degil butun Orta Asya'nin tasimacilik konusunda bir tur ilk bagimsizliklarini kazanmalari anlamina geliyor.

Bu demiryolu Turkmenistan'i diger devletler arasinda onemli bir konuma yukselterek guneye giden ticaret yollarinin kavsagi durumuna getiriyor. Turkmenistan bir suredir uyguladigi eski Sovyetler Birligi ulkelerinden ve hatta diger Orta Asya Cumhuriyetleri'nden de bagimsiz bati yanlisi tutumunu daha da pekistirecege ve yeni rolunu de gerektigi gibi oynayacaga benziyor.

Bu gelisme ozellikle Iran'in jeopolitik konumunu ve onemini yeniden belirlemesine yardimci olacak. Iran ozellikle Bati yanlisi Turkiye ile Orta Asya ve Kafkaslar uzerinde ideolojik ve ekonomik bir rekabet oyununda. Yeni dogmus Turk Cumhuriyetleri'ni kendi dunyasinin kurallari ve ideolojik anlayisi icinde gormek istiyor. Ozellikle de Amerika'nin uyguladigi ticari ambargolar altinda ekonomik durumu gun gectikce kotuye gitmekte, bundan dolayi da kendi cevresinde bir bolgesel guc olmayi amaclamakta. Bu tren yolu ile Iran butun Orta Asya ulkelerinden ve hatta Cin'den gelecek hammadde ve uretilen urunleri kendisine iyi kar paylari birakacak bicimde kendi limanlarindan ve Pakistan uzerinden diger dunya ulkelerine ve Turkiye uzerinden de Avrupa'ya ulastiracak. Ayrica Iran bu tren yolunun onemli kesisme noktalarinda kurdugu serbest ekonomik bolgelere dis ulkeleri ve uluslararasi sirketleri de cekmeyi planliyor. Tren yolunun daha bu sene sonunda yarim milyon yolcu ve de iki milyon ton yuk tasimasi bekleniyor. Onumuzdeki senelerde bu sayi senelik bir milyon yolcu ve sekiz milyon ton yuke cikacak.

Turkiye de Van Golu kenarindan gececek yeni bir tren yolu planliyor. Boylelikle Iran uzerinden Çin, Orta Asya ve Pakistan'dan gelecek yuk trenlerinin Van Golu uzerinden feribotlarla tasinmasi onlenir ve hali hazirda olan tren hatti daha verimli bir bicimde isler. Bu da Turkiye'nin dogusuyla olan baglantisini cok daha kolaylastirir. Avrupa'dan gelen yollarin Turkiye ve Iran uzerinden Orta Asya'ya, Cin'e, Pakistan'a ve Hindistan'a baglanmasinin yetersiz altyapi ve kismen belirsiz devlet politikalari yuzunden 2000'li yillara sarkacagini dusunuyorum. Fakat Ipek Yolu'nun yeniden acilmasi Turkiye'nin Dunya'daki ve bolgedeki jeopolitik oneminin bir kere daha anlasilacaginin ve daha da deger kazanacaginin ispatidir.

Unutmayalim, "Ex Oriente Lux": Isik Dogudan Yukselir...

Mehmet Binay

16 Mayis 1996

Frankfurt a.M.

BÜYÜTEÇ Arsivi