Türk ve Uygur Bayraklari
Dogu Türkistan Üzerine Bir Söylesi
Abdülrahim Aytbayev
"The World Uyghur Network News"
Türk ve Uygur Bayraklari |
Dogu Türkistan Üzerine Bir Söylesi Abdülrahim Aytbayev "The World Uyghur Network News" |
BÜYÜTEÇ'in bu sayisinin konugu "Dogu Türkistan Enformasyon Merkezi"nin hazirlamis oldugu "The World Uyghur Network News" isimli periodik bültenin editörü Abdülrahim Aytbayev.
Aytbayev'in ailesi 1961'de Dogu Türkistan'da (Çin'in Sincan Eyaleti) Çin hükümetinin baskilarindan kaçarak komsu ülke Kazakistan'a yerlesmis. Almati'da dogan Aytbayev, su anda Amerika'da Colorado Mines Üniversitesi'nde matematik dalinda doktora çalismalarina devam ediyor. Ayrica Internet'de Dogu Türkistan üzerine çalismalarini sürdüren Aytbayev, "World Uyghur Network News" isimli bülteni "Eastern Turkistan Information Center" ile birlikte hazirlayarak Internet üzerinden dünya kamuoyunun dikkatini anavatani Dogu Türkistan üzerine çekmeye çalisiyor.
Mehmet BiNAY: Sayin AYTBAYEV, öncelikle Turkiye Net adina kiymetli vaktinizi BÜYÜTEÇ'e ayirdiginiz için çok tesekkür ederiz. Subat ayindan bu yana Dogu Türkistan'da yasanan olaylari büyük üzüntü ve kaygi ile takip etmekteyiz.
Abdülrahim AYTBAYEV: Davetinize
ben çok tesekkür ederim. Burada olmak benim için bir
büyük bir gurur.
Mehmet BiNAY: Uygur Türkleri ile Türkiye Cumhuriyeti arasindaki iliskiler
Türkiye'de yasayan Siyasi Uygur Eliti ve de iki halk arasindaki kardeslikten
dolayi her zaman yakin olmustur. Bizlere Uygur Türklerinin bagimsizlik
savasinin ve Çin isgalinin geçmisini anlatir misiniz? Çin,
Uygur Türklerinin vatani Dogu Türkistan'in isgaline ne zaman baslamistir?
Abdülrahim AYTBAYEV: Bagimsiz Uygur Devletleri'nin tarihi çok uzundur ve Isa'dan önce 8. asra kadar gitmektedir. Bugün Sincan Uygur Otonom Bölgesi'nin bulundugu bölge 1759 senesine kadar Çin'den bagimsizdi ve Türkler (Osmanlidan söz etmiyor!) tarafindan yönetilmekteydi. 18.Yüzyil'in ikinci yarisinda Uygurlar, Güney Dogu Türkistan'da (Cenubi Sherq) Kashgarya - Altishehir isminde bir devlet kurmuslardi. Baskanlari da Yakub Bek'di. Yani Çin isgali Dogu Türkistan'a 18.Yüzyil'in ikinci yarisinda gelmistir.
Mehmet BiNAY: Siz, Türki ve Türk (Turkic&Turkish) milletleri arasinda bir fark görüyor musunuz? Bu tanimlama sizin için dogru mudur?
Abdülrahim AYTBAYEV: Uygur, Kazak ve diger tanimlamalar ilk olarak 20.Yüzyil'da ortaya çikmistir ve Bolsevik Ruslar tarafindan Dogu Türkistanlilarin egemenligini bölmek için düsünülmüstür. Çok kisa bir zaman öncesine kadar Uygurlar kendilerini "Türk" - "Müslüman" olarak tanimliyorlardi. Buna ragmen bugün de Uygurlarin milli benlikleri hem Bati hem de Dogu Türkistan'da tüm açikligi ile kabul edilmektedir.
Mehmet BiNAY: Bugünkü sorunlara gelmek istiyorum. Simdiye kadar birçok insan haklari dernegi ve gazeteci Dogu Türkistan'da olan insanlik disi olaylar hakkinda çalismalar yapmak istediler. Fakat Çin Hükümeti'nin uyguladigi zor sartlar altinda çalisma yapmak da o derecede zor. Sizce dis dünya gerçekten Uygurlarin yasadigi insan haklari kisitlamalarini ve baskilari ögrenmek istiyor mu? Çalismalar yeterli mi?
Bazi Uygurlar ve konu ile ilgili kisiler insan haklari konularinda bir çifte standarttan bahsediyorlar. Dis dünya Dogu Türkistan konusunda sizce insan haklari konusunda öncelik ve önemlilik tercihi yapiyor mu?
Abdülrahim AYTBAYEV: Gerçekten de dünya toplumu ve de insan haklari kuruluslari Uygur Halkinin su anki durumunu ve genel olarak da Uygurlari görmemezlikten geliyorlar. Bu durumun en büyük sorumlusu, Dogu Türkistan'a giris ve çikisi hemen hemen tamamen yasaklamis olan Çin hükümeti ve makamlaridir. Buna ek olarak da Dogu Türkistan'in büyük çogunlugunun Müslüman olmasi, Hiristiyan Bati Toplumlari'nin bu konudaki vurdumduymazligini açiklayabilir.
Mehmet BiNAY: Peki istatistikler ne diyor? Su anda Dogu Türkistan'da ne kadar sayida Uygur yasamaktadir? Bu sayi 1950'lerde ne durumdaymis?
Abdülrahim AYTBAYEV: Gazetecilere halen Çin devleti tarafindan Dogu Türkistan'a giris izni verilmiyor. Komsu Orta Asya Cumhuriyetleri'ndeki Uygurlar için de Dogu Türkistan'dan gerçek bilgiler ve sayilar elde etmek çok zor. Resmi Çin sayilarina göre 1945'de Dogu Türkistan'da 3 milyondan fazla Uygur yasamaktaydi. O zamanda Dogu Türkistan'da yasayan Çinli nüfusu toplam nüfusun %4,25'iydi. Su anda ise, yine Çin kaynaklarina göre Dogu Türkistan'da 8 milyon civarinda Uygur yasamaktadir ve Çinli nüfusu da %37,25'dir. Dogu Türkistan disindaki Uygurlarin çogunlugu Çin kaynaklarina inanmamaktadirlar. Uygur Dernek ve Kuruluslarinin tahminlerine göre Dogu Türkistan'da bugün 20 ila 30 milyon Uygur yasamaktadir.
Mehmet BiNAY: Bir de Han Çinli nüfusun Dogu Türkistan'da 1950'lerden
bu yana artmis oldugu gerçegi var.
Abdülrahim AYTBAYEV: Evet, etnik Çinli halkin nüfus
orani son 50 senede dramatik bir biçimde yükseldi. Çin
hükümeti halklarin yer degistirilmesi siyasetini Uygurlarin kendi
topraklarindaki çogunluklarini, bölgenin Uygur kimligini yok
etmek ve bu Türk topraklarinda Çin etkisini yogunlastirmak için
kullaniyor.
Mehmet BiNAY: Dogu Türkistan disinda yasayan genis bir Uygur diasporasi
var. Siz Kazakistan'da yasadiniz. Peki Dogu Türkistan'a (Çin)
komsu Orta Asya devletlerinde, Kazakistan ve Kirgizistan'da Uygur diasporasi
için hayat sartlari nasil? Ayrica tüm dünyada ne kadar
Uygur yasamaktadir?
Abdülrahim AYTBAYEV: Aslinda genel olarak Sovyetler Birligi'nde tüm etnik halklar zor sartlar altinda yasamislardir, Uygurlarin durumu daha da özeldir. Örnegin Uygurlar Bati Türkistan'daki nüfuslarinin 1 milyona yaklasik olmasina ragmen otonomi sahibi degildiler. Ayrica 1930'larda Stalin tarafindan Uygur entellektüellerinin büyük çogunlugu katledilmistir. Öldürülüs sebepleri ise milliyetçilik, pan-türkçülük (Turancilik) ve Türk ajanlari olmalaridir. Bir zamanlar Bati Türkistan'da sayilari 1 milyon olan Uygurlar simdi 300.000'e düsmüslerdir.
Mehmet BiNAY: Dogu Türkistan disindaki Uygur diasporasi içinde ideolojik
farkliliklar var mi? Dünya çapinda bir Uygur Birligi'nden söz
etmek mümkün müdür? Dogu Türkistan için
dünya çapinda lobi faaliyetleri nasil gelistirilebilir?
Abdülrahim AYTBAYEV: Esasen, dünyadaki tüm Uygurlar
ve Uygur dernekleri/organizasyonlari Uygurlarin ve Dogu Türkistan'in
gelisiminin bagimsiz bir devlet ile mümkün olacagini savunuyorlar.
Bu ortak inanç dünyadaki tüm Uygurlari birlestirmektedir.
Tabii ki, bagimsizliga nasil ulasilacagi üzerinde fikir ayriliklari
bulunmaktadir. Dünya Uyygur Birligi yaninda Uygur cemaatleri tüm
dünyada birçok ülkeye dagilmislardir, Kazakistan, Kirgizistan,
Özbekistan, Türkiye, Avustralya, Almanya. Bu cemiyetlerin birbirleri
ile haberlesme aglari son derece zor islemektedir. Buna ragmen Dünya
Uygur Diasporasi geçen sene "Ikinci Dünya Uygur Gençleri
Kongresi"ni düzenledi. Ve geçtigimiz Subat ayinin 3ünce
(1997) Kazakistan'daki üç büyük Uygur Organizasyonu
da birlesmislerdir.
Mehmet BiNAY: Sizce Internet demokrasi olmayan ülkelerdeki sartlarin demokratiklestirilmesi
için yeni bir medya araci olabilir mi? Internet üzerinden Dogu
Türkistan'daki olaylarin dünya kamuoyuna aktarilmasi için
neler yapilabilir?
Abdülrahim AYTBAYEV: Evet,
Internet totaliter ülkelerde demokrasinin yerlestirilmesi ve desteklenmesi
için önemli bir rol oynayabilir. Ama örnegin Çin'de
Internet baglantilar son derece siki kontrol altinda. Bagimsizlik taraftari
web sitelerine (örnegin Tayvan, Tibet web siteleri) giris denetim altinda.
Fakat biz Internet'i Çin hükümetinin Dogu Türkistan'da
yaptigi insanlik disi seylerin dünya kamuoyuna aktarilmasi için
kullanmak istiyoruz. Telefon, posta ile haberlesme de Çin güvenlik
birimleri tarafindan kisitlanmis durumda.
Mehmet BiNAY: Sizin Internet'de su anda da güzel çalismalariniz
var. Çok yararli bilgiler içeren bir web siteniz var. Internet'deki
çalismalarinizi genisletme planlariniz var mi?
Abdülrahim AYTBAYEV: Evet, ümidimiz Internet'deki çalismalarimizi
arttirmak.
Mehmet BINAY: Sayin AYTBAYEV, Turkiye Net'e geldiginiz için
çok tesekkür ederiz. Bu söylesi BÜYÜTEÇ'in okuyuculari için çok degerli bilgiler içeriyor.
Sizi yeniden burada görmek istiyoruz!
Abdülrahim AYTBAYEV: Beni buraya davet ettiginiz için
tesekkür ederim. Turkiye Net'in ziyaretçileri Uygur Türkleri
ve Dogu Türkistan ile daha yakinda ilgilenmek isterlerse kendilerini
web siteme davet etmek isterim.
Abdulrakhim Aitbayev - Eastern Turkistan Homepage
<http://www.ccs.uky.edu/~rakhim/et.html>
Not: Bu söylesi 26 Subat 1997'de Turkiye Net'in özel söylesi odasinda yapilmistir. Aytbayev söylesiye Colorado - ABD'den, Mehmet Binay da Almanya'dan katilmistir.
8 Mart 1997
Marmaris
©COPYRIGHT 1997 TURKIYE NET (Her hakki saklidir).