ELCiBEY NEDEN BAKÜ'YE GERi DÖNDÜ?
I. Bölüm
FRANKFURT a.M. - 3 KASIM 1997
1980'li yillarin sonu ve 90'li yillarin baslari Sovyetler Birligi'ndeki tum etnik cumhuriyetler icin bagimsizlik ve ozgurluk bayraklarinin goklere cekildigi yillardi. Milyonlarca insani 70 sene sonra acilan demir perde ardinda yepyeni bir dunya bekliyordu. Yine o yillarda Azerbaycan da bagimsizligina kavustu, sayisiz ic ve dis siyasi entrikalar atlatti ve bugun de Kafkaslar'da 21.yy'in altin degerindeki petrolunu sabisizlikla bekleyen bir ulke haline geldi. Sakin Azerbaycan'in bir ruya aleminde Godot'yu bekledigini zannetmeyin. Cunku Azerbaycan'in Godot'su petrol geliri simdiden Azerbaycan'a ulasmaya basladi bile. Guzel Baku'ye belirli araliklarda gidenler bilirler, 21.Asrin "Neft Paytahti" (petrol baskenti) olacak olan bu sehir simdiden buyuk yatirim ve petrol sirketlerinin gozdesi. 1900'lu yillarda Dogu'nun Paris'i diye adlandirilmis olan bu sehir, 21.yy'in da Kuveyt'i olacak. Ancak Baku'nun Kuveyt'ten onemli bir farki var. O da bu sehrin sadece paranin ve petrolun merkezi degil tarihten gelen bir kultur ve sanat geleneginin de besigi olmasi.
21.yy'in petrol baskenti olacak olan bu sehir 30 Ekim 1997 tarihinde yine tarihi bir surpriz olaya sahne oldu. Ulkenin bugunun siyasi muhalefeti icinde halen onemli bir agirliga sahip olan Azerbaycan Halk Cephesi'nin surgundeki lideri Ebulfez Elcibey Baku'ye geri dondu. Elcibey, 1993 yili Haziran ayindan bu yana ugradigi darbe ardindan Azerbaycan'in Nahcevan eyaletindeki Keleki koyunde surgunde bulunmaktaydi.
Ebulfez Elcibey, 1980'lerin sonunda Azerbaycan'in bagimsizlik mucadelesinde "Azerbaycan Halk Cephesi"nin lideri olarak onemli bir rol oynamisti. Kendisi bununla da kalmayip Azerbaycan'i Sovyetler'in iktisadi ve kulturel emperyalizminin elinden kurtarip, daha bagimsiz bir hale getirilmesinin ilk adimlarini atmisti.
Azerbaycan, Iran kulturu etkisiyle de siyasi entrikalarin hesaplanamadigi bir ic dinamige sahip. Ulkenin bu ic dinamizmi dis kaynakli siyasi gucleri ve bu guclerin siyasete manipulasyonlarini da ulkeye cekiyor. Rusya eskiden oldugu gibi Kafkaslar'daki etki alanini korumak istiyor. Turkiye, 1991'den itibaren bolgeye yeni bir siyasi ve ekonomik guc faktoru olarak girdi. Kulturel ve siyasal etki alani Cin'in iclerine kadar uzaniyor. Iran, hem ideolojik hem de iktisadi etkilerle bolgesel guc olma arayislarinda. Bunun disinda Amerika basta olmak uzere baska devletler ve yaptirim gucu kuvvetli olan uluslararasi petrol sirketleri bolgedeler.
***
Yeni dunya duzeninin cok kutuplu gucler dengesi, Azerbaycan'in bagimsizligindan itibaren defalarca devletin basinda olan her siyasetciye karsi girisilen darbeleri de beraberinde getirdi. Surat Huseyinov'un Elcibey'e karsi giristigi darbe, Elcibey'in baskanliginin kisa surmesine ve surgune gonderilmesine neden oldu. Elcibey'in devrimesinden bu yana Baskan olan Haydar Aliyev, ulkeyi Sovyetler doneminde de uzun bir sure yonetmisti. Kendisi Moskova'da Yuksek Sovyet Kurulu'nun da uyesi ve KGB'nin Azerbaycan sorumlusuydu.
Askeri darbeler Aliyev'i de defalarca koltugundan indirmeye calisti. Elcibey'e karsi yapilan darbe, kendisinin Londra'da onemli bir petrol anlasmasina imza atmasinin arifesinde yapilmisti. Yine daha sonradan Surat Huseynov tarafindan bu sefer yeni baskan Haydar Aliyev'e karsi girisilen darbe de Azeri parlamentosunun onemli bir petrol anlasmasinin gorusmelerini surdurdugu zamana denk geliyordu...
Azerbaycan'in Turkiye ile hem etnik hem de tarihi baglari var. Turkiye'de milyonlarca Kafkasya ve Azerbaycan kokenli insan yasiyor. Bu gruplarin disindaki insanlar icin de Azerbaycan diger Turk devletleri arasinda konustugumuz dil acisindan da, hayat tarzi ve anlayisi acisindan da Turkiye'ye en yakin olani. Ebulfez Elcibey, ilk once entellektuel daha sonra da siyasi kariyerinde her zaman Turkiye'ye yakin olmus olan bir kisiliktir. Kendisini, Azerbaycan'i Rusya'nin etkisinden cikarip tarihi baglarina geri dondurmeye adamisti.
Elcibey, dort senedir Azerbaycan'in topraklari vilayeti kabul edilen ama Ermenistan icinde yer alan Nahcevan'daki Keleki koyunde surgunde bulunuyordu. Kendisi surekli goz hapsi altinda oldugunu ve koye giris ile cikislarin da sIkIyonetim ile kontrol edildigini soyluyordu.
Elcibey'in resmi olarak liderligini yuruttugu Azerbaycan Halk Cephesi, ulkenin onemli muhalefet partilerinden. Elcibey'in yoklugunda parti genc ve dinamik Ali Kerimli (eski Kerimov) tarafindan yonetiliyordu. Kerimli, kendisiyle Baku'de 1996 Eylul ayinda yaptigim bir gorusmede Elcibey'in surgunde tutulmasindan partisinin ve ulkedeki demokratik guclerin rahatsiz oldugunu bildiriyordu. Masasinin arkasinda Ataturk'un, Elcibey'in ve Azerbaycan'in ilk cumhurbaskani olan Mehmet Emin Resulzade'nin resimleri asiliydi.
Azerbaycan'da onemli bir baska muhalefet partisi de "Azerbaycan Halk Cephesi" icinden cikmis olan "Musavat Partisi"dir. Musavat partisi liberal ekonomi anlayisini, ozellestirmeyi ve demokratik reformlara duyulan gereksinimi vurgulayan bir siyasi gorusun temsilcisi. Gecmisi Azerbaycan'in ilk bagimsizligina 1919 yillarina dayaniyor. Musavat Partisi, Azerbaycan'in muhalefetteki en buyuk partisi. Her iki partinin de, diger muhalif goruslerin de temsilcileri ulkede demokrasi eksiliginden sikayetciler. Basin yayin ozgurlugundeki kisitlamalar bagimsiz gazeteciligi, haberciligi zor sartlar altinda birakiyor.
Yazimizn basinda kocaman bir soru var. Elcibey, neden Baku'ye geri dondu?...
Elcibey, kendi istegiyle Nahcevan'da degildi. Elcibey, ugradigi darbe ardindan surguna gitmek mecburiyetinde kalmisti. Rusya ve Iran tarafindan zaten Turk milliyetciligini savundugu icin ragbet gormuyordu ve hatta buyuk bir ihtimalle ulkelerin entrikalariyla iktidardan ayrilmak zorunda kalmisti. Turkiye de Elcibey'i darbe girisiminde ve sonrasinda yalniz birakti, desteklemedi. Nitekim Ozal'in olumu ve Demirel'in cumhurbaskanligina gecmesi ile Turkiye'de de siyasi dengeler alt ust olmustu. Demirel, yeni baskan Aliyev'in dostlugunu kazanma cabasindaydi.
Turk Dunyasi uzmani, degerli arastirmaci Mehmet Tütüncü, bu konudaki anilarini ve dusuncelerini soyle dile getiriyor;
"4 sene evvel Elcibey'in Azerbaycan Cumhurbaskani olarak secilmesi tarihi bir tesaduftu. Kensini Ataturkun askeri diye tanimlayan birisinin Azerbaycan'in basina secilmesinin degerini Turkiye o zaman anlayamadi. Turkiye Elcibey'e gerekli destegi saglayamadi ve amiyane bir tabirle onu comertce harcadi. Su anda o kadar buyuk cikarlar donuyor ki, artik kimse bugun bu isi (1998'de kimin Azerbaycana Cumhurbaskani olacagini) tesadufe birakmaz. 1990'da Elcibey'le gorustugumde Azerbaycan'in altindaki petrolden kimsenin kimsenin haberi yoktu. Petrolu bitmis, tukenmis biliyorlardi. Hatta Elcibey bana Ruslarin petrolun gercek varligini sakladiklarindan ve bana Batili kaynaklardan konunun arastirilmasi gorevini vermisti. Sonradan cikan verilerle Azerbaycan'in dunyadaki onemi kat kat artti. Ancak Turkiye 1990'li yillarin ilk yarisinda, bin yilda kendisinin disindan ve kendisinin yardimi olmadan gerceklesen Elcibey gercegini kavrayamadi. Turkiye kendisi icin son derece dost ve Avrasya politikasi icin stratejik onemi olan bir Cumhurbaskanina sahip cikamadi. Saskinligindan beceriksizligiden ve urkekliginden bunu yapamadi ve bir senede Elcibeyi harcadi. Elcibey'in gitmesiyle Kafkaslardaki koprubasini kaybetmis oldu. Elcibey'in Azerbaycan'in basina gelmesini Ruslar istemez, Iranlilar da istemez. Turkiye ister mi o da bir mesele. Geriye kim kaldi, Amerika mi?!.. Ortada cok para donuyor, dort yil once bu yoktu. Azerbaycan'da Elcibey gibi tum kartlarini Turkiye'ye oynayan birisini iktidarda bir daha belki bin yil sonra goruruz."
***
Azerbaycan, yakin tarihinde tartismali bazi siyasi bilmecelerle, nedenleri konusunda uzlasilamayan yenilgiler ve krizlerle dolu. Ulkenin beste birinin Ermenistan isgali altinda bulunmasinin nedenlerini her taraf karsisindakini suclayarak ariyor. Aliyev taraftarlari, Elcibey'in ulkenin beste birini Ermenistan'a biraktigini iddia ediyorlar. Baskan Aliyev, Elcibey'in Turkiye yanlisi tutumuna karsilik uluslararasi bir dengede tarafsizligi yakaladigini soyluyor. Kuskusuz bir ulkenin kendi cikarlari dogrultusunda ilerlemesi dogru bir karar.
Aliyev karsitlari ise petrol anlasmalarinin Azerbaycan'in aleyhine sartlarla imzalandigini iddia ediyorlar, ulkede ozellestirmenin geri kalmasindan, halkin %95'inin issizlikten, fakirlikten yakinmasindan sikayet ediyorlar. Butun bunlara muhalefete uygulanan baskilar ve Baskan Aliyev'in hemsehrileri olan Nahcevanlilarin tum onemli burokratik ve ticari pozisyonlara getirilmeleri de ekleniyor.
Azerbaycan halen kendi icindeki kutuplarda bugunu ve gelecegiyle ilgili kararliligini yakalamis degil. Simdiki Baskan Aliyev taraftarlari ile Aliyev karsitlari birbirlerine neredeyse Ermenilerle Azeriler kadar kizginlar. Bu da ulkenin saglikli gelisimi, ekonomik ve siyasi sorunlarini asmasi icin ilerideki yillarda kriz kaynagi olabilecek bir tehlike.
Peki Elcibey'in dort yilin sonunda Baku'ye donmesiyle ulkenin siyasi dengesinde ne turlu degisiklikler olusabilir? Aliyev bunca yildir Elcibey'i Nahcevan'da surgunde tutarken neden bir ucak gonderip Baku'ye gelmesine yardimci olmustur? Neden simdi degil de bundan bir yil once ya da sonrasinda yapmamistir?
Bu sorularin cevaplarini da onumuzdeki hafta yazimizin ikinci kisminda ele alacagiz. Onumuzdeki yil Azerbaycan'da baskanlik secimleri yapiliyor. Kisacasi Azerbaycan'in onunde son derece kritik aylar var. Elcibey'in Baku'ye donmesiyle muhalif gruplar icinde hareketlenme yasaniyor. Turkiye'nin ve diger tum guclerin gozleri Baku'ye cevrilmis olacak. Haftaya tum bu olusumlari degerlendirip Baku'de siyasetin kisa vadede gelisimine isik tutmaya calisacagiz.
Mehmet Binay
© COPYRIGHT 1997, TURKIYE NET (www.turkiye.net)
