Tataristan
Tataristan
Bu yazimda dikkatinizi Rusya'nin icindeki bir Turki otonom
cumhuriyete cekmek istiyorum. Tataristan, Sovyetler'in dagilmasindan sonra
Rusya ile olan siyasetinde ve ekonomisinde tutarli bir cizgi tutturmus olan
her bakimdan gelecek vadeden bir cumhuriyet.
Tataristan, Rusya Federasyonu icinde Moskova'nin yaklasik 700 kilometre
dogusunda, 68 bin kilometrekare buyuklugunde (yaklasik Avusturya kadar)
bir otonom cumhuriyet. Baskenti Kazan. Tataristan'da 3,7 milyonluk nufusun
%48'i Tatarlar'dan olusuyor. Tatarlar Rusya Federasyonu icindeki ikinci
buyuk etnik ve dini grubu teskil etmekteler. Tatarca Turk dil ailesinin
Kipcakca koluna giriyor. Tatarca Turk dil ailesinden birini konusabilen
bir Turk ya da yabanci icin ogrenilmesi oldukca kolay. Tataristan disinda
yasayan Tatar diasporasi da Birlesik Devletler Toplulugu'nun ve dunyanin
dort bir yanina dagilmis durumda.
1991'de Sovyetler Birligi'nin dagilmasindan sonra Tataristan, Devlet Baskani
eski komunist parti uyesi Mintimer Saymiyev baskanliginda yeni kisilik arayislarina
basladi. Komunist sistem zamaninda ve daha oncesinde Rus isgali altinda
Tatarlar kendi dillerini ve dinlerini zorlukla muhafaza edebilmisler, hatta
genc nesiller arasinda Tatarca, Rusca yaninda ikinci lisan konumuna dusmustu.
Son senelerde okullarda Tatarca egitim tekrardan baslatilmis ve milli unsurlar
"Milliyetcilig"in butun Eski Sovyetler Birligi'nde patlamasiyla
tekrardan gun isigina cikmistir. Siyasi olarak da Tataristan Rusya'dan icislerinde
tamamen bagimsiz, disislerinde de hatta baska ulkelerde kismen diplomatik
misyonlar kuracak kadar kendi basina hareket eder duruma gelmistir. Baskan
Saymiyev Rusya Federasyonu icinde Merkez Moskova ile Etnik Cumhuriyetler
arasindaki siyasi bagin gevsetilmesi ve bu bolgelere daha fazla yorel bagimsizlik
verilmesini desteklemis bunun Rusya Federasyonu'nun ekonomik olarak da kalkinmasi
icin iyi bir alt baz olacagini savunmustur.
Tataristan Glasnost zamanlarinda ve 1990'larin baslarinda tamamen bagimsiz
bir ulke olmayi amaclamistir. Bu amacla da gectigimiz sure icinde Rusya
ile bir seri anlasma imzalamis ve en azindan Rusya'ya kendisini bir bagimsiz
"Otonom Cumhuriyet" olarak tanitmayi basarmistir. Tataristan'in
tamamiyle bagimsizlasma isteklerine ne zamanin Baskani Gorbacov tarafindan
ne de 1991'den beri baskanligi surduren Yeltsin tarafindan sicak bakilmamistir.
Hatta Yeltsin, "Ustesinden gelebileceginiz kadar bagimsizlik ve otonomi
alin! Rusya'nin ortasindan nereye gidebileceginizi dusunuyorsunuz?"
diyerek bir konusma arasinda bu konudaki tutumunu acik acik belirtmistir.
1994'den beri sicak savasa donusen Cecenistan orneginde de goruldugu gibi
Rusya kendi icindeki Etnik Cumhuriyetler'in bagimsizlik sevdalarina hic
de hosnut bakmamaktadir. Baskan Saymiyev de ulkesinin yorel hukumet ve guc
yapisini kuvvetlendirmeyi ve ekonomisine agirlik vererek, dis ulkelerden
gelen yatirimcilara iyi imkanlar saglayarak dis yatirimi ulkesine cekmeyi
tercih etmistir. Bu basarili politika sayesinde Tataristan hem dogal zenginlikleri
hem de yatirimcilar icin meydana getirilmis uygun sartlar acisindan Rusya'nin
en cekici cumhuriyetlerinden biri durumuna gelmistir.
Ulkeye yabanci yatirimi cekebilmek amaciyla Tatar Hukumeti, Rus Federal
vergilerinin kaldirilmasini, yerel vergilerde kolayliklari getirilmesi ve
ozel gayrimenkul edinme hakkinin daha kolay kullanilmasini kararlastirmistir.
1995 Ocak ayindan bu yana en az %35'i yabanci sermaye ile kurulan ve toplam
degeri 1 milyon dolarin uzerindeki yatirimlarin uc ila bes sene arasinda
degisen zaman surecinde bir kisim vergilerden muaf tutulmasi da parlamento
tarafindan kararlastirilmistir.
Baskan Saymiyev liderliginde gerceklestirilen bu reformlar ulkenin zaten
varolan ekonomik bagimsizliginin daha da kuvvetlendirilmesini ongoruyor.
Serbest pazar ekonomisinin ilk planda kuvvetli bir devlet kontrolu ile gerceklestirilmesini
savunan Baskan Saymiyev; Rusya'nin ekonomik kalkinmasini Cin'in uyguladigi
yontemler dogrultusunda yaptigi taktirde daha az sosyal sorun ile basetmek
zorunda olacagini soylemistir. Bu dusunce tarzi, demokrasi anlayisinda da
kisilmalara gidilmesi gerektigi esasina dayanmaktadir.
Tataristan zengin dogal kaynaklara sahip bir ulke. 1994'de Moskova ile yapilan
bir anlasma ile yeralti kaynaklarinin cikarilmasi ve islenmesi hakki tamamen
Tatristan yerel hukumetinin eline gecmistir. Fakat her ne kadar Tataristan
Rusya'dan icislerinde bagimsizligini kazanmis olsa bile Rusya'ya Orta Asya
ve Kafkasya ulkelerinin de oldugu gibi tasimacilik konusunda bagimli. Cografi
konumu hareket ozgurlugunu imkansiz kilmakta.
Tataristan'da senede yaklasik 32 milyon ton petrol cikarilmakta. Bu rakkam
buyuk petrol rezervlerine sahip OPEC uyesi Cezayir'in yillik petrol uretiminden
daha fazla. Ulkenin en buyuk petrol sirketi olan Tatneft, ayni zamanda Rusya'nin
da 5inci buyuk petrol sirketi. Bu sirket ulkedeki petrolun cikarilmasi ve
rafinerlerde islenmesini ustlenmis durumda. Ayrica Sovyetler Birligi zamanindan
kalan KAMAZ otomotiv fabrikasi Rusya'nin en buyuk kamyon ureticisi. General
Motors, Rockwell International, Pepsi Cola ve benzer Batili kuruluslar da
Tataristan'i kesfetmis durumdalar. Yatirimciya hazirlanan iyi sartlar sebebiyle
General Motors senede 50 bin Chevrolet Blazer uretecek bir fabrika kurmustur.
Tataristan ve Turkiye Cumhuriyeti iliskileri de 28 Mayis 1995'de Ankara'da
yapilan bir anlasmayla bir cerceveye oturtulmustur. Bu anlasma dahilinde
Tataristan, Ankara'da diplomatik bir misyon kurmus; iki ulke arasinda ticaret,
ekonomi ve bilimsel, teknik ve kulturel isbirligi yapilmasi da ongorulmustur.
1994 senesinde iki ulke arasindaki ticaret hacmi mutevazi bir 39 milyon
dolar civarindadir. Bu rakkamin karsilikli mutesebbuslerle artmasi bekleniyor.
Turk sirketleri diline ve kulturune akraba oldugu ve gelecek vadeden bir
ulkede calismanin rahatligini, Tatar hukumeti ve sirketleri de Turkiye'nin
rekabet ortamina girme ve Turkiye araciligiyla Bati ve Orta Dogu piyasalarina
ulasabilme imkanini iyi degerlendirmelidirler.
Tataristan ilk asamasi 16 Haziran, ikinci asamasi da 4 Temmuz'da yapilan
Rusya Baskanlik secimlerinde serbest piyasa ekonomisi yanlisi ve demokratik
anlayisi destekleyen Baskan Boris Yeltsin'in yaninda yer almistir. Tataristan'daki
oy dagilimina baktigimizda, Yeltsin'in tum oylarin ilk asamada %38,4'ini,
ikinci asamada da %63,97'sini aldigini goruyoruz. Bu oran komunist partisi
baskani Zuganov'un aldigi %30,01 ve %38,10'luk oylarin yaninda gozle gorulur
bir oy birligini temsil etmedir. Tataristan, Rusya'nin 21.Yuzyil'a Yeltsin
baskanliginda girecegi bes senelik yonetimden olumlu olarak etkilenecektir.
Yeltsin baslanan ekonomik reformlarin devam ettirilmesi gerektigini ve demokrasi
anlayisinin Rusya'ya yerlestirilmesi gerektigine inanan bir baskan. Fakat
ulkenin siyasi butunlugune de cani gonulden inandigini dusunursek, Tataristan'in
butunuyle Rusya'dan ayrilmasina da Cecenistan orneginde goruldugu gibi goz
yummayacaktir.
Tataristan butun bu varolan sartlar altinda ekonomisi hizla gelisen ve gelecek
vadeden bir ulke. Bir "Serbest Gumruk Bolgesi"ni andiran yapisiyla
su anda oldugu gibi gelecek senelerde de Batili yatirimcilari kendisine
cekecektir. Fakat herseye ragmen Moskova'daki siyasi dengenin bozulmasi
Tataristan'i da icinden cikilmasi guc bir krizin icine sokabilir.
8 Temmuz 1996
Frankfurt a.M.
©COPYRIGHT 1997 TURKIYE NET (Her hakki saklidir).